1. Η Αρχιτεκτονική και η Κοσμοθεωρία του Ελληνικού Δημοτικού Τραγουδιού
1.1 Η Προγονική Συνέχεια και το Volksgeist στον Ελληνικό Χώρο
Όπως είδαμε στα προηγούμενα μέρη, η έννοια της φολκ συνδέθηκε στενά με την αναζήτηση της εθνικής και τοπικής ταυτότητας κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Στον ελλαδικό χώρο, η δημοτική μουσική και ποίηση δεν αποτέλεσαν απλώς αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης, αλλά τον βασικό θεματοφύλακα της συλλογικής μνήμης κατά τη διάρκεια αιώνων ξένης κυριαρχίας.
Το ελληνικό δημοτικό τραγούδι λειτουργεί ως ένας ζωντανός οργανισμός που διατηρεί στοιχεία από:
Την αρχαία ελληνική τροπική μουσική (οι λεγόμενοι τροπικοί δρόμοι ή ήχοι της βυζαντινής και δημοτικής παράδοσης).
Τη βυζαντινή υμνολογία και τη μοودική (modal) αντίληψη του μέλους.
Τα ακριτικά τραγούδια του Μεσαίωνα και τις θεσσαλικές/ηπειρώτικες παραδόσεις της υπαίθρου.
1.2 Τα Επιμέρους Ιδιώματα: Ηπειρώτικα, Νησιώτικα, Ποντιακά και Θρακιώτικα
Κάθε γεωγραφική περιοχή της Ελλάδας ανέπτυξε το δικό της μοναδικό φολκ ιδίωμα, αντικατοπτρίζοντας το φυσικό τοπίο και τον τρόπο ζωής των κατοίκων της:
Ηπειρώτικο Μοιρολόι και Πολυφωνία: Στην ορεινή και άγρια Ήπειρο, η μουσική χαρακτηρίζεται από την πένθιμη και μεγαλειώδη πολυφωνία. Το κλαρίνο δεν παίζει απλώς μια μελωδία· «μιλάει», μιμούμενο την ανθρώπινη κραυγή και τον θρήνο. Τα ηπειρώτικα μοιρολόγια και οι αργοί χοροί (όπως ο πωγωνίσιος) κουβαλούν το βάρος της ξενιτιάς, του θανάτου και της μοναξιάς μέσα στα φαράγγια της Πίνδου.
Νησιώτικος Σκοπός: Αντίθετα με τη δωρικότητα της Ηπείρου, τα νησιώτικα τραγούδια (συρτά, σούσες, μπάλοι) χαρακτηρίζονται από ρυθμική ζωντάνια, εξωστρέφεια και λυρισμό, συνοδευόμενα κυρίως από βιολί και λαούτο, εκφράζοντας τη σχέση του νησιώτη με τη θάλασσα και το φως.
Ποντιακή και Θρακιώτικη Παράδοση: Στον Πόντο, η λύρα (κεμεντζές) και το νταούλι δημιουργούν έναν κοφτό, πολεμικό και αποκαλυπτικό ρυθμό, ενώ στη Θράκη η γκάιντα και το νταούλι συνθέτουν έναν αρχέγονο, διονυσιακό ήχο άρρηκτα συνδεδεμένο με τα αρχαία αγροτικά τελετουργικά (όπως τα Αναστενάρια και οι δρώμενοι μεταμφιεσμένοι χοροί).
┌────────────────────────────────────────┐
│ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ │
└───────────────────┬────────────────────┘
│
┌──────────────────┬──────────────┴──────┬──────────────────┐
│ │ │ │
▼ ▼ ▼ ▼
┌──────────────┐ ┌──────────────┐ ┌──────────────┐ ┌──────────────┐
│ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ │ │ ΝΗΣΙΩΤΙΚΑ │ │ ΠΟΝΤΙΑΚΑ │ │ ΘΡΑΚΙΩΤΙΚΑ │
│ - Πολυφωνία │ │ - Λυρισμός │ │ - Κεμεντζές │ │ - Γκάιντα │
│ - Κλαρίνο │ │ - Βιο/Λαούτο │ │ - Πολεμικός │ │ - Διονυσιακά │
└──────────────┘ └──────────────┘ └──────────────┘ └──────────────┘
2. Το Ρεμπέτικο ως Αστικό Φολκλόρ (Urban Folk)
Καθώς ο 19ος έδινε τη θέση του στον 20ό αιώνα και η Ελλάδα αστικοποιούνταν με γοργούς ρυθμούς –ιδίως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και τον ερχομό εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων–, γεννήθηκε ένα νέο, γνήσιο αστικό φολκλόρ: το Ρεμπέτικο.
2.1 Οι Καταβολές και η Κοινωνική Περιθωριοποίηση
Το ρεμπέτικο τραγούδι δεν δημιουργήθηκε στα σαλόνια ούτε στα πανεπιστήμια· γεννήθηκε στα καφέ-αμάν, στους τεκέδες, στις φυλακές και στα λιμάνια του Πειραιά, της Θεσσαλονίκης, της Σύρου και της Αθήνας. Ήταν η φωνή του περιθωρίου, των περιπλανώμενων εργατών, των μαγκών, των χασικλήδων και των προσφύγων που βρέθηκαν ξεριζωμένοι σε μια αφιλόξενη νέα πατρίδα.
Μουσικολογικά, το ρεμπέτικο αποτελεί μια μοναδική σύνθεση:
Των μικρασιατικών και ανατολίτικων δρόμων (αμανέδες, μακάμια, ούτι, κανονάκι, σαντούρι).
Της δυτικής αρμονίας και της λαϊκής κιθάρας.
Της ελληνικής δημοτικής στιχουργικής φόρμας.
2.2 Η Μεγάλη Τετράδα και ο Μάρκος Βαμβακάρης
Η χρυσή εποχή του ρεμπέτικου βρήκε τον κολοφώνα της στη δεκαετία του 1930 με την κυριαρχία του Μάρκου Βαμβακάρη και της λεγόμενης «Πειραιώτικης Σχολής». Ο Μάρκος, παίζοντας μπουζούκι (ένα όργανο που μέχρι τότε ήταν περιφρονημένο και συνδεδεμένο με την αστυνομική καταστολή), έδωσε στο ρεμπέτικο τη στιβαρή, δωρική του μορφή.
Δίπλα στον Βαμβακάρη, σπουδαίοι δημιουργοί όπως ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Γιάννης Παπαϊωάννου και ο Απόστολος Καλδάρας οδήγησαν το ρεμπέτικο από τους σκοτεινούς τεκέδες στη δισκογραφία ευρείας κυκλοφορίας, εμπλουτίζοντάς το με πλουσιότερη ενορχήστρωση και κάνοντάς το πανελλήνιο κτήμα.
3. Η Αναβίωση του Ρεμπέτικου και η Μεταπολιτευτική Folk Σκηνή
3.1 Η Δεκαετία του '60 και η Ανακάλυψη από τους Διανοούμενους
Όπως ακριβώς συνέβη με το Δεύτερο Κύμα Φολκ στην Αμερική, έτσι και στην Ελλάδα στα τέλη της δεκαετίας του '50 και στις αρχές του '60, καλλιτέχνες και διανοούμενοι (με προεξέχοντες τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη) ανακάλυψαν εκ νέου το ρεμπέτικο και τη δημοτική μουσική.
Ο Μάνος Χατζιδάκις, με την ιστορική του διάλεξη-συναυλία το 1959, απέδειξε ότι το ρεμπέτικο δεν ήταν μια «μουσική των περιθωριακών», αλλά η βαθύτερη, αυθεντική ελληνική ποίηση της ψυχής, συνδέοντάς το με την υψηλή αισθητική.
3.2 Το Νέο Κύμα και η Έντεχνη Φολκ Σκηνή
Παράλληλα, τη δεκαετία του '60 γεννήθηκε το Νέο Κύμα στις μπουάτ της Πλάκας, μια ελληνική εκδοχή της γαλλικής chanson και της αμερικανικής ακουστικής φολκ (με κιθάρα και πιάνο). Καλλιτέχνες όπως ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο Δημήτρης Λάγιος και αργότερα ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου και ο Σωκράτης Μлаσούκας δημιούργησαν ένα μοναδικό υβρίδιο: τη σύγχρονη ελληνική έντεχνη φολκ, παντρεύοντας την παραδοσιακή δημοτική ποίηση και τα λαϊκότροπα όργανα με τη ροκ ευαισθησία και τον ποιητικό στίχο.
Summary (Μέρος 4ο)
Ελληνική Δημοτική Παράδοση: Ηπειρώτικα πολυφωνικά μοιρολόγια, νησιώτικοι σκοποί, ποντιακή λύρα και θρακιώτικες γκάιντες συνθέτουν ένα πολυεπίπεδο μωσαϊκό συνδεδεμένο με την αρχαία και βυζαντινή κληρονομιά.
Το Ρεμπέτικο: Το αστικό φολκλόρ του περιθωρίου και των προσφύγων, με κορυφαίο εκφραστή τον Μάρκο Βαμβακάρη, μετουσιώθηκε στον καθρέφτη της λαϊκής ψυχής.
Η Αναβίωση: Χατζιδάκις και Θεοδωράκης ανέδειξαν την αξία του λαϊκού τραγουδιού, γεφυρώνοντας το χάσμα ανάμεσα στην ακαδημαϊκή τέχνη και την προφορική παράδοση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου